Mẹo tính nhẩm nhanh cho bé: cộng, trừ, nhân – và vì sao Soroban bền hơn mẹo
Muốn con tính nhẩm nhanh hơn, nhiều bố mẹ tìm đến các mẹo: cộng 9 thì cộng 10 rồi bớt 1, nhân 5 thì nhân 10 rồi chia đôi… Mẹo rất có ích, và trẻ thường thích vì thấy mình tính “nhanh như ảo thuật”. Chúng tôi là người Nhật, dạy Soroban cho trẻ tại Hà Nội, và điều chúng tôi muốn nói với bố mẹ trước tiên là: mẹo phát huy tác dụng nhất khi con đã có “cảm nhận số” – hiểu nhóm 10, hiểu hàng chục và hàng đơn vị.
Mẹo tính nhẩm giúp con nhanh hơn với từng dạng phép tính, khi con đã hiểu nhóm 10 và hàng chục – hàng đơn vị.
- Cộng: tạo tròn 10, làm tròn chục rồi bớt, cộng theo từng hàng
- Trừ: nghĩ bằng phép cộng, hoặc trừ số tròn rồi bù lại
- Nhân: nhân 5 là nhân 10 rồi chia đôi; nhân 9 là nhân 10 rồi bớt một lần
- Mỗi tuần một mẹo, mỗi ngày 5–10 phút
- Nói to, rồi viết ra, cuối cùng mới nhẩm trong đầu
- Soroban cho con một cách nhẩm dùng được với mọi con số – nền giúp mẹo bền hơn
Trước khi học mẹo: con cần nền gì?
Phần lớn các mẹo tính nhẩm làm cùng một việc: biến phép tính khó thành phép tính có số tròn. Vì vậy, con cần ba điều trước:
- Bạn của 10: nghe 7 là nghĩ ngay đến 3, nghe 4 là nghĩ ngay đến 6.
- Tách số: biết 5 gồm 2 và 3, 8 gồm 5 và 3.
- Hàng chục, hàng đơn vị: nhìn 47 là thấy 4 chục và 7 đơn vị.
Nếu con còn lúng túng ở những điều này, hãy luyện nền trước theo bài Cách dạy con tính nhẩm nhanh lớp 1. Khi nền đã chắc, mẹo đến rất tự nhiên, vì con hiểu được tại sao nó đúng.
Mẹo nào hợp với lớp nào? Ở tiểu học, cộng trừ là trọng tâm của lớp 1–2. Theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018, con làm quen phép nhân ở lớp 2 với bảng nhân 2 và 5, rồi học các bảng còn lại ở lớp 3. Bố mẹ có thể chọn mẹo theo mốc này:
- Lớp 1–2Mẹo cộng, trừ
Tạo tròn 10, cộng theo hàng, trừ bằng phép cộng. Bắt đầu với số nhỏ, rồi mới đến số có 2 chữ số.
- Lớp 2–3Mẹo nhân
Nhân 5, nhân 9, nhân 4 – khi con đã hiểu phép nhân là gộp nhiều nhóm bằng nhau.
- Bé lớn hơnMẹo “nâng cao”
Nhân số có 2 chữ số với 11, bình phương số tận cùng bằng 5. Dành cho bé đã thuộc bảng cửu chương, chơi như một trò ảo thuật.
Mẹo tính nhẩm nhanh phép cộng
Hãy bắt đầu với số nhỏ. Mỗi mẹo dưới đây có một ví dụ để bố mẹ làm cùng con – con nói to từng bước, bố mẹ chỉ cần hỏi.
8 + 5 = 8 + 2 + 3 = 10 + 3 = 13. Số 8 cần 2 để tròn 10, nên tách 5 thành 2 và 3. Dùng cho các phép cộng qua 10.
47 + 38 = 47 + 40 − 2 = 87 − 2 = 85. Số 38 gần 40: cộng 40 cho dễ, rồi bớt 2 đã cộng thừa.
34 + 25 = (30 + 20) + (4 + 5) = 50 + 9 = 59. Chục cộng với chục, đơn vị cộng với đơn vị, rồi gộp lại.
6 + 7 = 6 + 6 + 1 = 12 + 1 = 13. Trẻ thường nhớ rất nhanh các phép cộng hai số giống nhau như 6 + 6 = 12; thêm 1 là xong.
Thật ra, mẹo “làm tròn chục rồi bớt” chính là việc tay con làm trên bàn tính Soroban: muốn cộng 8 mà hàng đơn vị không còn đủ hạt để gảy thêm, con thêm 1 chục rồi bớt 2 – vì 8 và 2 là “bạn của 10”. Mẹo cộng nào cũng đưa phép tính khó về số tròn hoặc về phép tính con đã thuộc.
Mẹo tính nhẩm nhanh phép trừ
Nhiều bé thấy trừ khó hơn cộng. Ba mẹo sau giúp con tránh phần khó:
- Nghĩ bằng phép cộng. 13 − 8: “8 thêm mấy thì được 13?”. 8 thêm 2 là 10, thêm 3 nữa là 13 – vậy đáp án là 2 + 3 = 5.
- Trừ số tròn rồi bù lại. 63 − 28 = 63 − 30 + 2 = 33 + 2 = 35. Trừ 30 là trừ thừa 2, nên cộng trả lại 2.
- Trừ từ 10. 15 − 7 = (10 − 7) + 5 = 3 + 5 = 8. Lấy 7 ra từ chục, rồi gộp phần còn lại với 5 đơn vị.
Mẹo thứ hai hay làm con nhầm dấu: đã trừ thừa thì phải cộng lại, không phải trừ tiếp. Hãy để con nói to “trừ thừa 2, trả lại 2” vài lần trước khi nhẩm trong đầu.
Phép trừ cũng dễ luyện trong việc nhà. Lúc dọn đồ chơi, hỏi con: “Có 14 khối gỗ, con đã cất 9 khối, còn mấy khối?”. Con nghĩ: 9 thêm 1 là 10, thêm 4 là 14 – vậy còn 5 khối.
Mẹo tính nhẩm nhanh phép nhân
Mẹo nhân chỉ nên dạy khi con đã hiểu phép nhân là gộp nhiều nhóm bằng nhau và đã thuộc vài bảng dễ. Nếu con đang học bảng cửu chương, xem thêm Cách học thuộc bảng cửu chương.
| Mẹo | Ví dụ | Cách nghĩ |
|---|---|---|
| Nhân 5 | 16 × 5 = 160 : 2 = 80 | Nhân 10 (thêm một chữ số 0), rồi chia đôi – vì 5 là một nửa của 10. |
| Nhân 9 | 7 × 9 = 70 − 7 = 63 | Nhân 10, rồi bớt đi một lần số đó: 7 × 10 = 70, bớt một số 7. |
| Nhân 4 | 13 × 4: 13 × 2 = 26, 26 × 2 = 52 | Gấp đôi, rồi gấp đôi thêm lần nữa – vì 4 = 2 × 2. |
| Nhân 11 (số có 2 chữ số) | 23 × 11 = 253 | Tách 2 và 3 ra hai bên, ở giữa đặt tổng 2 + 3 = 5. |
| Nhân 11, khi tổng từ 10 trở lên | 57 × 11 = 627 | 5 + 7 = 12: viết 2 ở giữa, nhớ 1 sang chữ số đầu: 5 + 1 = 6. |
| Mẹo vui: bình phương số tận cùng bằng 5 | 35 × 35 = 1225 | Lấy chữ số hàng chục nhân với số liền sau nó: 3 × 4 = 12, rồi viết thêm 25 phía sau. |
Lần đầu học một mẹo, hãy cho con kiểm tra bằng cách khác, ví dụ 16 × 5 bằng phép cộng 16 + 16 + 16 + 16 + 16 = 80. Khi tự thấy mẹo cho cùng đáp án, con tin mẹo và nhớ lâu hơn.
Luyện mẹo tính nhẩm thế nào cho hiệu quả?
Biết mẹo chưa đủ – con cần dùng được mẹo mà không phải nghĩ. Đây là cách luyện chúng tôi thường gợi ý cho phụ huynh:
- Mỗi ngày 5–10 phút
Ngắn mà đều. Dừng lại khi con vẫn còn muốn chơi, để hôm sau con háo hức quay lại.
- Một mẹo trong một tuần
Cả tuần chỉ luyện một mẹo, với nhiều con số khác nhau. Tuần sau mới sang mẹo mới, thỉnh thoảng ôn lại mẹo cũ.
- Nói to, rồi viết ra, rồi mới nhẩm
Đầu tuần con nói to từng bước (“8 cần 2 để tròn 10…”), giữa tuần viết các bước ra giấy, cuối tuần mới nhẩm hoàn toàn trong đầu.
- Luyện với phiếu bài tập và công cụ online
In phiếu bài tập miễn phí để con làm từng phần nhỏ mỗi ngày, hoặc thử công cụ luyện tính nhẩm online với số nhỏ.
Ba điều nên tránh khi dạy mẹo cho con:
- Bắt con học thuộc công thức khi chưa hiểu vì sao. Mẹo học vẹt dễ quên, và con không tự kiểm tra được khi nhầm.
- Bấm giờ ngay từ đầu. Đúng trước, nhanh sau. Áp lực thời gian dễ khiến con quay về đếm ngón tay hoặc đoán bừa.
- Dạy nhiều mẹo cùng lúc. Con sẽ lẫn mẹo này với mẹo kia. Một mẹo đã quen tay quý hơn năm mẹo “biết sơ sơ”.
Khi con dùng một mẹo mà không cần nghĩ, mẹo ấy mới thật sự là của con. Lúc đó hãy khen cách con nghĩ, không chỉ khen con nhanh.
Mẹo tính nhẩm và Soroban: khác nhau thế nào, dùng cùng nhau ra sao?
Mẹo tính nhanh và tính nhẩm kiểu Nhật bằng Soroban (anzan) không đối lập nhau. Chúng chỉ khác ở cách làm:
Tính nhẩm bằng Soroban
- Một cách làm cho mọi con số: hình dung bàn tính, “gảy” hạt trong đầu
- Không cần chọn mẹo – phép tính nào cũng theo cùng các bước
- Đi tiếp được đến số nhiều chữ số
- Cần thời gian luyện đều trên bàn tính thật trước
Mẹo tính nhanh
- Mỗi mẹo dành cho một dạng phép tính (nhân 5, nhân 9, nhân 11…)
- Rất nhanh khi gặp đúng dạng
- Con cần nhận ra dạng và chọn mẹo – lúc đầu mất chút thời gian
- Học được trong vài ngày, không cần dụng cụ
Hai cách bổ sung cho nhau. Trẻ học Soroban đã quen “bạn của 10” và hàng chục – hàng đơn vị qua hàng trăm lần gảy hạt, nên khi gặp mẹo, con dễ hiểu vì sao mẹo đúng. Mẹo là công cụ hay; nền cảm nhận số và bàn tính trong đầu giúp con dùng mẹo nhanh và chắc hơn.
Muốn hiểu kỹ cách trẻ Nhật nhẩm bằng bàn tính trong đầu, xem bài Tính nhẩm kiểu Nhật (anzan) là gì?.
Tại Kodomo Soroban Center (Vinhomes Gardenia, Hà Nội), mỗi lớp 3–5 bạn, mỗi buổi 60 phút có tính ô vuông, Soroban, tính nhẩm và Flash Anzan. Ở nhà, học viên dùng mã hội viên để vào Phòng luyện tập Soroban và luyện Flash Anzan, bảng cửu chương.
Xem một buổi học diễn ra thế nào và lịch học tại trung tâm. Buổi học thử miễn phí – đăng ký qua trang Liên hệ hoặc gọi, nhắn Zalo 096.802.8484.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dạy mẹo tính nhẩm cho bé lớp 1 không?
Có, với những mẹo đơn giản như tạo tròn 10 (8 + 5 = 8 + 2 + 3 = 13) hay cộng theo hàng, khi con đã thuộc các cặp “bạn của 10”. Hãy dạy từng mẹo một, cho con nói to cách làm và đừng bấm giờ lúc đầu. Mẹo nhân nên để đến khi con học phép nhân ở lớp 2–3.
Bé tính nhẩm bằng ngón tay có sao không?
Không sao, nhất là khi con mới học cộng trừ. Ngón tay giúp con hiểu số lượng, và một bàn tay chính là một nhóm 5. Khi con đã thuộc các cặp “bạn của 10” và biết tách số, hãy chuyển dần sang nhìn số theo nhóm thay vì cấm hẳn ngón tay.
Mẹo nhân với 11 là gì?
Với số có 2 chữ số, tách hai chữ số ra hai bên rồi đặt tổng của chúng ở giữa: 23 × 11, lấy 2 + 3 = 5, được 253. Nếu tổng từ 10 trở lên, viết chữ số hàng đơn vị của tổng ở giữa và nhớ 1 sang chữ số đầu: 57 × 11, lấy 5 + 7 = 12, được 627. Mẹo này chỉ dùng cho số có 2 chữ số.
Làm sao để bé tính nhẩm nhanh mà không dùng mẹo?
Hãy xây nền cảm nhận số: thuộc các cặp “bạn của 10”, biết tách – gộp số, hiểu hàng chục và hàng đơn vị, luyện đều 5–10 phút mỗi ngày. Học Soroban là một cách: con nhẩm bằng hình ảnh bàn tính trong đầu, dùng chung một cách cho mọi con số.
Tính nhẩm kiểu Nhật khác gì mẹo tính nhanh?
Mẹo tính nhanh là cách làm riêng cho từng dạng phép tính, như nhân 5 hay nhân 11. Tính nhẩm kiểu Nhật (anzan) là hình dung bàn tính Soroban trong đầu và “gảy” hạt, nên dùng được cho mọi phép cộng trừ, kể cả số nhiều chữ số. Theo kinh nghiệm của chúng tôi, trẻ đã quen bàn tính thường hiểu mẹo rất nhanh, vì con đã “thấy” nhóm 10 trên các hạt tính.
Cho con học thử Soroban miễn phí
Lớp 3–5 bạn tại Vinhomes Gardenia (Hà Nội), 60 phút mỗi buổi, theo đúng phương pháp đang dạy tại Nhật Bản. Hotline · Zalo 096.802.8484.
Bài viết do đội ngũ giáo viên Kodomo Soroban Center biên soạn theo phương pháp và giáo trình của Kodomo School (Nhật Bản, dạy Soroban từ năm 1976). Trung tâm được Sở GD&ĐT Hà Nội cấp phép hoạt động giáo dục; dự án của chúng tôi được Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT) chọn hỗ trợ trong chương trình EDU-Port Nippon 2026.
Về chúng tôiEDU-Port NipponGiấy phép hoạt độngBài viết liên quan
Shichida, Montessori, Kumon, Soroban: 4 phương pháp giáo dục khác nhau thế nào?
Phương pháp Shichida, Montessori là gì, khác Kumon và Soroban ra sao? So sánh 4 phương pháp giáo dục sớm cho trẻ…
Trẻ lười học phải làm sao? Thay vì la mắng, thử cách của giáo viên Nhật
Trẻ lười học phải làm sao? 6 lý do thật phía sau chữ “lười”, 5 cách giáo viên Nhật giúp con tự…
Kumon là gì? Cách học, ưu điểm và điều cần biết trước khi đăng ký
Kumon là gì – công ty, trường học hay môn học? Phương pháp học bằng phiếu bài tập của Nhật Bản: cách…
