Thị trấn WakumaHọc viên đăng nhậpLịch sử bàn tính Soroban: từ Trung Hoa đến Nhật Bản, và vì sao Nhật Bản vẫn dạy Soroban trong thời đại máy tính
Chiếc bàn tính của con có lịch sử hơn 400 năm ở Nhật Bản, xa hơn nữa ở Trung Quốc. Lịch sử ấy giải thích vì sao nước sản xuất máy tính hàng đầu thế giới vẫn dạy Soroban trong giờ Toán tiểu học – và vẫn có hàng nghìn lớp sau giờ học.
Bàn tính Trung Quốc được người Nhật cải tiến – nay là công cụ giáo dục hơn là công cụ tính toán.
- Cuối thế kỷ 16: từ Trung Quốc vào Nhật Bản
- Thời Edo: “đọc – viết – tính” ở trường học
- 1938: chuẩn 1 hạt trên – 4 hạt dưới; mỗi số một cách đặt – nền của tính nhẩm anzan
- Thi cấp từ 1928; thời hoàng kim thập niên 1970–80
- Nay: trong Toán lớp 3–4, một trong những môn học thêm phổ biến nhất
Bàn tính trước khi có Soroban
Người La Mã có bàn tính kim loại với bi trong rãnh; nhiều nền văn minh đếm sỏi trên bàn kẻ ô. Tổ tiên trực tiếp của Soroban – có khung, có trục, hạt xâu trên trục – là bàn tính Trung Quốc suanpan (算盤).
Suanpan phổ biến ở Trung Quốc khoảng thế kỷ 12–16, ghi lại rõ nhất trong sách Toán pháp thống tông (1592) của Trình Đại Vị. Mỗi trục có 2 hạt trên (giá trị 5) và 5 hạt dưới (giá trị 1), tính được cả hệ thập phân lẫn hệ 16 dùng trong cân đo.
Ở Việt Nam, “bàn tính gẩy” kiểu này được thương nhân, thầy thuốc dùng nhiều thế kỷ – quen thuộc trong hiệu thuốc bắc, cửa hàng tạp hóa đến cuối thế kỷ 20.
Soroban đến Nhật Bản: thế kỷ 16
Bàn tính theo đường buôn bán, qua các cảng giao thương với Trung Quốc, vào Nhật Bản cuối thời Muromachi (khoảng 1570–1590). Chiếc Soroban cổ nhất còn lại, cuối thế kỷ 16, được cho là của võ tướng Maeda Toshiie – vẫn là kiểu suanpan 2 hạt trên, 5 hạt dưới.
Bàn tính bén rễ nhờ sách. Năm 1622, Mōri Shigeyoshi – “cha của số học Nhật Bản” – xuất bản Warizansho, dạy phép chia trên bàn tính. Năm 1627, học trò của ông là Yoshida Mitsuyoshi viết Jinkōki (塵劫記): sách toán cho người bình thường, qua bài toán đổi tiền, tính diện tích ruộng, chia thừa kế.
Jinkōki được in lại hàng trăm lần trong hơn 200 năm, bán chạy bậc nhất thời Edo. Nhờ nó, bàn tính đi từ cửa hàng thương nhân vào từng ngôi làng.
“Đọc, viết, Soroban”: trường học thời Edo
Thời Edo (1603–1868), con em thường dân học ở terakoya – lớp nhỏ do nhà sư, võ sĩ hay người có học trong làng dạy – ba kỹ năng yomi – kaki – soroban: đọc, viết, tính trên bàn tính. Giữa thế kỷ 19, tỷ lệ biết chữ, biết tính của dân thường Nhật thuộc hàng cao nhất thế giới, có phần nhờ Soroban.
Chào đầu giờ, ngồi đúng tư thế, tự chuẩn bị dụng cụ, luyện tập đều đặn – nếp lớp Soroban kiểu Nhật ngày nay có gốc từ terakoya. Với người Nhật, Soroban chưa bao giờ chỉ là cách tính nhanh; nó là cách rèn nếp học.
Người Nhật cải tiến bàn tính: từ 2–5 hạt thành 1–4 hạt
Đây là bước ngoặt quan trọng nhất – lý do Soroban khác mọi bàn tính khác. Người Nhật bỏ bớt một hạt trên ở thế kỷ 19, rồi một hạt dưới ở thập niên 1930. Năm 1938, sách giáo khoa quốc gia của Bộ Giáo dục Nhật Bản chính thức dùng loại 1 hạt trên – 4 hạt dưới, chuẩn cho đến nay.
Soroban (Nhật Bản)
- 1 hạt trên (5) – 4 hạt dưới (1)
- Mỗi số 0–9 chỉ có đúng một hình ảnh
- Gọn hơn, dễ hình dung trong đầu
Suanpan (Trung Quốc)
- 2 hạt trên – 5 hạt dưới
- Một số đặt được nhiều cách (số 5 = một hạt trên, hoặc năm hạt dưới)
- Còn nhiều hạt dư
Nhờ vậy, bàn tính trở nên hình dung được: người học nhắm mắt, “nhìn thấy” các hạt và tính mà không cần bàn tính thật. Tính nhẩm bằng hình ảnh bàn tính – anzan – ra đời từ đây. Xem cấu tạo và cách đặt số trong bài Soroban là gì?.
Kỳ thi cấp từ 1928 và cuộc so tài với máy tính năm 1946
Kỳ thi của Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản chia cấp (kyu), đẳng (dan) như võ thuật – vẫn tồn tại đến nay, và là mẫu cho bài thi xếp cấp ở Cấp độ 2 của KSC.
Câu chuyện nổi tiếng nhất: ngày 12/11/1946 ở Tokyo, ngay sau chiến tranh, báo quân đội Mỹ tổ chức cuộc đấu giữa nhân viên bưu điện Kiyoshi Matsuzaki (Soroban) và một binh sĩ Mỹ (máy tính điện hiện đại nhất lúc đó). Năm vòng cộng, trừ, nhân, chia, tổng hợp: Soroban thắng 4 – 1, chỉ thua phép nhân.
Chuyện được kể lại nhiều thập kỷ, không phải vì bàn tính nhanh hơn máy, mà vì: người thành thạo Soroban tính bằng chính bộ não của mình.
Thời hoàng kim, máy tính bỏ túi, và một cuộc đổi vai
Sau chiến tranh, Soroban là kỹ năng bắt buộc của nhân viên ngân hàng, kế toán, cửa hàng. Quanh năm 1980, riêng kỳ thi của Phòng Thương mại đạt đỉnh hơn hai triệu lượt mỗi năm; gần như mọi trẻ Nhật thời đó đều từng cầm bàn tính.
Rồi máy tính bỏ túi (thập niên 1980) và máy tính cá nhân (thập niên 1990) đến; Soroban mất vai trò trong công việc, số người thi giảm mạnh. Nhiều người đoán nó sẽ biến mất như thước tính logarit.
Soroban không biến mất – nó đổi vai: từ công cụ của người lớn thành công cụ giáo dục của trẻ em.
Vì máy tính không thay được việc hình thành hình ảnh con số trong đầu, sự tập trung và nếp học qua từng buổi.
Từ năm 1968, ngày 8 tháng 8 là Ngày Soroban ở Nhật Bản (“8-8” như tiếng hạt gảy “pachi-pachi”). Flash Anzan – cộng các số hiện nhanh trên màn hình bằng bàn tính trong đầu – cũng ra đời ở Nhật thời này, thành môn thi được yêu thích.
Soroban trong giáo dục Nhật Bản ngày nay
Theo Hướng dẫn chương trình của Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT), mọi học sinh lớp 3–4 học đặt số, cộng trừ cơ bản trên Soroban.
Hàng nghìn lớp khắp Nhật Bản; cùng bơi lội, tiếng Anh, thường được kể là ba môn học thêm phổ biến nhất. Nhiều nhà chọn vì nếp học trước, tính nhanh sau.
Người thành thạo anzan tính bằng vùng hình ảnh – không gian thay vì vùng ngôn ngữ, và nhớ dãy số dài hơn hẳn (Hatano & Osawa, 1983). Xem Lợi ích của Soroban.
Từ thập niên 1990, Soroban Nhật Bản sang nhiều nước – một mô hình giáo dục Chính phủ Nhật Bản giới thiệu ra nước ngoài.
Từ Aichi năm 1976 đến Hà Nội năm 2022
Năm 1976, gia đình Morita mở lớp Soroban đầu tiên tại tỉnh Aichi, Nhật Bản. Năm mươi năm sau, Kodomo School có khoảng 90 cơ sở ở Aichi và Shizuoka, đã dạy ba thế hệ học sinh.
Năm 2022, thế hệ thứ ba mang đúng phương pháp, giáo trình ấy sang Hà Nội: Kodomo Soroban Center, rồi các câu lạc bộ Soroban ở trường tiểu học. Năm 2026, dự án “Giáo dục Soroban kiểu Nhật và đào tạo người hướng dẫn tại Việt Nam” của Morita Group được MEXT chọn là Dự án hỗ trợ EDU-Port Nippon.
Khi con đưa bàn tính về 0 và nói “Onegaishimasu”, con đang làm đúng điều trẻ em ở terakoya đã làm bốn trăm năm trước – vì thế chúng tôi gọi đây là Soroban kiểu Nhật.
Dòng thời gian
- Thế kỷ 12–16Suanpan ở Trung Quốc
Bàn tính 2 hạt trên – 5 hạt dưới; sách Toán pháp thống tông (1592).
- Cuối thế kỷ 16Bàn tính đến Nhật Bản
Theo đường buôn bán.
- 1603–1868Terakoya thời Edo
“Đọc – viết – Soroban” cho con em thường dân.
- 1622 · 1627Hai cuốn sách toán
Warizansho (Mōri Shigeyoshi); Jinkōki (Yoshida Mitsuyoshi), bán chạy suốt thời Edo.
- 1928Kỳ thi năng lực Soroban đầu tiên
Hệ cấp – đẳng.
- 1938Soroban hiện đại ra đời
Sách giáo khoa quốc gia dùng loại 1 hạt trên – 4 hạt dưới.
- 1946Thắng máy tính điện 4 – 1
Cuộc so tài tại Tokyo.
- 1976Lớp đầu tiên của gia đình Morita
Tại Aichi (Kodomo School).
- Khoảng 1980Đỉnh cao
Hơn hai triệu lượt thi cấp mỗi năm.
- 2022 · 2026Kodomo Soroban Center tại Hà Nội
Dự án được MEXT chọn hỗ trợ (EDU-Port Nippon).
- NayCông cụ giáo dục
Toán lớp 3–4; hàng nghìn lớp sau giờ học; Flash Anzan.
Câu hỏi thường gặp
Soroban có nguồn gốc từ đâu?
Soroban là phiên bản Nhật Bản của bàn tính Trung Quốc (suanpan), được đưa vào Nhật Bản cuối thế kỷ 16. Người Nhật cải tiến từ 2 hạt trên – 5 hạt dưới thành 1 hạt trên – 4 hạt dưới, chuẩn hóa năm 1938.
Soroban và bàn tính Trung Quốc khác nhau thế nào?
Suanpan có 2 hạt trên và 5 hạt dưới, một số có thể đặt theo nhiều cách. Soroban có 1 hạt trên và 4 hạt dưới, mỗi số từ 0 đến 9 chỉ có một cách đặt, nên dễ hình dung trong đầu – nền tảng của tính nhẩm anzan.
Người Nhật còn dùng Soroban không?
Trong công việc thì không; máy tính đã thay thế từ thập niên 1980. Nhưng trong giáo dục thì có: Soroban nằm trong chương trình Toán lớp 3–4 của Nhật Bản, và hàng nghìn lớp Soroban sau giờ học vẫn hoạt động, vì giá trị nằm ở sự tập trung, hình ảnh con số trong đầu và nếp học.
Kỳ thi cấp Soroban là gì?
Hệ thống thi do Phòng Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản tổ chức từ năm 1928, chia thành cấp (kyu, từ cấp 10 lên cấp 1) và đẳng (dan). Bài thi gồm mitorizan (cộng trừ dãy số), nhân, chia và tính nhẩm. Cấp độ 2 tại KSC luyện theo định dạng bài thi này.
Cho con học thử Soroban miễn phí
Lớp 3–5 bạn tại Vinhomes Gardenia (Hà Nội), 60 phút mỗi buổi, theo đúng phương pháp đang dạy tại Nhật Bản. Hotline · Zalo 096.802.8484.
Bài viết do đội ngũ giáo viên Kodomo Soroban Center biên soạn theo phương pháp và giáo trình của Kodomo School (Nhật Bản, dạy Soroban từ năm 1976). Trung tâm được Sở GD&ĐT Hà Nội cấp phép hoạt động giáo dục; dự án của chúng tôi được Bộ Giáo dục Nhật Bản (MEXT) chọn hỗ trợ trong chương trình EDU-Port Nippon 2026.
Về chúng tôiEDU-Port NipponGiấy phép hoạt độngBài viết liên quan
Bảng chữ cái tiếng Nhật Hiragana cho bé: cách đọc, cách viết đúng nét và file luyện viết PDF miễn phí
Bảng chữ cái tiếng Nhật Hiragana 46 chữ kèm phiên âm, biến âm, âm ghép, cách viết đúng thứ tự nét, 10…
Để con thất bại nhỏ: bài học từ hệ quả tự nhiên giúp con tự lập
Cha mẹ bao bọc con quá mức? Để con thất bại nhỏ, an toàn – dậy muộn, quên vở, đổ sữa –…
Cách dạy con tự giác học bài: 6 thói quen nhỏ từ gia đình Nhật để con tự ngồi vào bàn
Cách dạy con tự giác học bài: 6 thói quen nhỏ kiểu Nhật – giờ học, góc học, danh sách việc, hẹn…
